ABD, İran’ın katılımına ilişkin çelişkili açıklamaların ardından, Güney Afrika’yı Cape Town açıklarında düzenlenen deniz tatbikatlarına İran’ın dahil edilmesine izin verdiği gerekçesiyle sert şekilde eleştirdi. Washington, bu tür askeri iş birliklerinin deniz güvenliğini ve bölgesel istikrarı zedelediğini savunuyor.
ABD’nin Pretoria Büyükelçiliği, Perşembe gecesi sosyal medya platformu X üzerinden yaptığı açıklamada, İran’ın “herhangi bir kapasitede ortak deniz tatbikatlarına dahil edilmesinin” kabul edilemez olduğunu belirtti. Açıklamada, Güney Afrika’nın İran’la yakınlaşırken uluslararası arenada adalet ve hukuk vurgusu yapmasının çelişkili olduğu ifade edildi.
Tartışmalar, İran, Rusya ve Çin’in de yer aldığı BRICS ülkelerine bağlı bazı savaş gemilerinin geçen hafta Güney Afrika sularına gelmesiyle başladı. Söz konusu gemiler, Cuma gününe kadar süren çok uluslu bir deniz tatbikatına katıldı. Tatbikatın kapsamı ve İran’ın rolü konusunda ise Güney Afrika makamları ile ABD arasında farklı değerlendirmeler ortaya çıktı.
Bu gelişme, ABD’nin Güney Afrika’ya yönelik son eleştirisi olarak kayda geçti. İran, Güney Afrika’nın en büyük ticaret ortaklarından biri konumunda bulunurken, iki ülke arasındaki ilişkiler ABD Başkanı Donald Trump’ın yeniden Beyaz Saray’a dönmesinden bu yana Washington’da daha yakından izleniyor. ABD yönetimi, İran’la askeri veya ticari düzeyde yakınlaşan ülkelerin bölgesel dengeyi bozduğunu savunuyor.
Trump yönetimi, İran’daki iç gelişmeler ve protestolara yönelik sert müdahaleler nedeniyle Tahran’a karşı söylemini sertleştirirken, İran’la iş yapan ülkelerden gelen bazı ürünlere ek gümrük vergileri uygulanabileceğini de duyurdu.
Güney Afrika Cumhurbaşkanlığı ise Perşembe günü yaptığı açıklamada, İran’daki gelişmelerin endişeyle takip edildiğini belirterek, Tahran yönetimine vatandaşların barışçıl protesto hakkına saygı gösterilmesi çağrısında bulundu. Buna karşın yerel medya, Pretoria’nın İran’ı tatbikatlardan çekilmeye ikna ettiği yönünde haberler yayımladı.
Ancak Güney Afrika Ulusal Savunma Kuvvetleri’nin sosyal medya hesaplarında paylaşılan görüntülerde, tatbikata katılan gemilerin Simon’s Town deniz üssünde demirli olduğu ve İranlı yetkililerin de bölgede bulunduğu görüldü. Bu durum, İran’ın tatbikatlardan tamamen çekilip çekilmediği sorusunu yeniden gündeme taşıdı.
ABD tarafı, Savunma Bakanlığı ve Güney Afrika Ulusal Savunma Kuvvetleri’nin, İran’ın tatbikatlara katılımına ilişkin hükümet talimatlarına uymadığı yönündeki iddiaları “endişe verici” olarak nitelendirdi. Güney Afrika Savunma Bakanı Angie Motshekga, Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa’nın tatbikatların nasıl yürütüleceğine dair net talimatlar verdiğini ve bu talimatların ilgili birimlere açık şekilde iletildiğini söyledi.
Savunma Bakanlığı, talimatların yanlış iletilip iletilmediğini ya da göz ardı edilip edilmediğini belirlemek amacıyla bir soruşturma kurulu oluşturulduğunu ve kuruldan yedi gün içinde rapor istenildiğini açıkladı.
Bu, Güney Afrika savunma kurumlarının İran bağlantılı faaliyetler nedeniyle ikinci kez inceleme altına alınması oldu. Geçen yıl Güney Afrika Ordu Komutanı’nın İran’la daha derin askeri bağlar kurulmasına yönelik açıklamaları da tartışma yaratmış, hükümet bu ifadelerin resmi politikayı yansıtmadığını vurgulamıştı.
Ortaya çıkan tablo, Güney Afrika’nın çok kutuplu dış politika yaklaşımı ile ABD’nin İran’a yönelik sert tutumu arasındaki gerilimin, denizcilik ve askeri iş birlikleri üzerinden daha görünür hale geldiğini gösteriyor. Bu gerilimin, önümüzdeki dönemde Güney Afrika’nın deniz tatbikatları ve savunma ortaklıkları üzerinde nasıl bir etki yaratacağı yakından izleniyor.
