İran, Mayıs 2023’ten bu yana alıkoyduğu Yunanistan bayraklı tanker St. Nikolas’ı herhangi bir resmî açıklama yapmadan serbest bıraktı. Tankerin serbest bırakıldığı bilgisi, uluslararası denizcilik kaynakları ve gemi takip verileri üzerinden doğrulandı.
St. Nikolas tankeri, İran Devrim Muhafızları tarafından Hürmüz Boğazı açıklarında alıkonulmuş ve olay, Yunanistan ile İran arasında diplomatik gerilime yol açmıştı. Alıkoyma kararı, Yunanistan’ın daha önce İran petrolü taşıyan bir tankere el koymasına karşılık olarak değerlendirilmişti.
İki yıla yakın süredir İran limanlarında tutulan tankerle ilgili süreç boyunca resmî makamlardan sınırlı bilgi paylaşılırken, serbest bırakma kararının zamanlaması dikkat çekti. İran makamları, tahliyeye ilişkin kamuoyuna herhangi bir gerekçe sunmadı.
Uzmanlar, St. Nikolas’ın serbest bırakılmasını bölgesel deniz güvenliği ve yaptırım dengeleri açısından önemli bir gelişme olarak değerlendiriyor. Özellikle Hürmüz Boğazı çevresinde artan deniz trafiği ve jeopolitik riskler göz önünde bulundurulduğunda, kararın diplomatik arka planı yakından izleniyor.
İran donanması ve İslam Devrim Muhafızları (İDMG) güçleri, Ocak 2024’te Umman Körfezi’nden geçerken Türkiye’ye giden Irak ham petrolünü taşıyan St. Nikolas tankerine el koymuştu. İranlı yetkililer bu adımın “mahkeme kararı” doğrultusunda atıldığını savunsa da, el koymanın ABD’nin önceki müdahalelerine misilleme olduğu yönünde geniş bir kanaat oluşmuştu.
Sürecin başlangıcı ise Nisan 2023’e uzanıyor. ABD yetkilileri, o dönemde Suez Rajan adıyla bilinen gemiyi Güney Çin Denizi’nde ele geçirmişti. Operasyon, İran Devrim Muhafızları’na ait olduğu öne sürülen yaklaşık 980 bin varil İran ham petrolünü hedef alıyordu. Gemi daha sonra ABD sularına götürülmüş ve petrol boşaltılmadan önce Teksas kıyılarında iki buçuk aydan fazla süre bekletilmişti.
ABD Adalet Bakanlığı, daha sonra yaptığı açıklamada, geminin kiracısı Suez Rajan Limited’in İran’a yönelik yaptırımları ihlal etmek için komplo kurduğunun tespit edilmesi üzerine el koyma işleminin gerçekleştirildiğini duyurdu. Ertelenmiş kovuşturma anlaşması kapsamında, Yunanistan merkezli Empire Navigation şirketi, İran petrolünü ABD’ye taşımayı ve yolculuk masraflarını karşılamayı kabul etmişti.
İran’ın yanıtı hızlı oldu. Suez Rajan’ın ele geçirilmesinin hemen ardından İran, Hürmüz Boğazı yakınlarında Advantage Sweet ve Niovi adlı iki tankere el koydu. Niovi halen İran’ın kontrolünde bulunurken, Advantage Sweet’in ABD’li enerji şirketi Chevron için kargo taşıdığı biliniyor. Niovi’nin alıkonulmasına ilişkin gerekçe ise kamuoyuna net biçimde açıklanmadı.
Bu tablo, 2022 yılında Yunanistan’ın ABD adına İran tankeri Pegas’a el koymasının ardından İran’ın iki Yunan tankerini alıkoymasıyla yaşanan krizi hatırlatıyor. ABD’nin kargonun bir kısmına el koyması sonrası Yunanistan Yüksek Mahkemesi, petrolün İran’a iade edilmesi gerektiğine hükmetmişti.
Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezi, birlikte küresel ölçekte ticareti yapılan petrolün yaklaşık beşte birinin geçtiği hayati bir deniz yolu konumunda. Bölge, ABD’nin 2018 yılında İran nükleer anlaşmasından çekilmesinden bu yana artan gemi müdahaleleri ve saldırılar nedeniyle özellikle 2019’dan itibaren daha da gergin bir hâl aldı.
Nisan 2023’te Suez Rajan’a yönelik ABD operasyonunun ardından, dünyanın en büyük gemi sahibi ülkelerinden biri olan Yunanistan, olası misillemelere karşı armatörlerini İran sularına yakın seyirlerden kaçınmaları konusunda uyarmıştı.
St. Nikolas tankerinin serbest bırakılması, İran’da artan iç karışıklıkların yaşandığı bir döneme denk geldi. Aralık ayı sonlarında ekonomik sıkıntılar nedeniyle başlayan ülke çapındaki protestolarda, resmi olmayan rakamlara göre en az 599 kişi hayatını kaybetti; bunların büyük bölümünün gösterici olduğu bildirildi.
Öte yandan ABD Başkanı Donald Trump, İran ile ticaret yapan ülkelere yönelik yeni bir yaptırım uyarısında bulunarak, bu ülkelerin ABD ile olan tüm ticaretlerinde %25 gümrük vergisi uygulanacağını açıkladı. Trump, Truth Social’daki paylaşımında bu kararın “kesin ve nihai” olduğunu vurguladı.
Haberin yayımlandığı tarih itibarıyla ne Empire Navigation şirketi ne de Yunan yetkililer, St. Nikolas tankerinin serbest bırakılmasına ilişkin kamuoyuna resmi bir açıklama yaptı.
