TÜRKLİM Genel Sekreteri Faruk Doğan, gerek bugünün performans gereksinimlerine gerekse yarının belirsizliklerine verilecek en rasyonel yanıt olan Akıllı Limanları Deniz Gündem okurları için kaleme aldı.
Anadolu, medeniyetlerin beşiği olarak denizcilik ve limancılığın ilk büyük atılımlarına sahne olmuş; Türk limancılığının tarihsel çizgisi de bu küresel hikâyenin eşzamanlı izdüşümü olmuştur. Ancak medeniyetlerin ayrıştığı, rekabetin keskinleştiği ve teknolojinin ivmelendiği dönemlerde bu tarihsel ritim zaman zaman öncü dalganın gerisine düşmüştür. Bugün “akıllı liman” vizyonu, bu dalga eşleşmesini yeniden kurmak için stratejik bir fırsat sunmaktadır (Oral, n.d.). Son on yılda inovasyonun üstel hız kazanması—Moore Yasası’nın (Moore, Gordon E.1965) öngördüğü bilgi-işlem ivmesinin yapay zekâ, otomasyon, büyük veri, IoT ve enerji teknolojilerine yayılması—küresel üretim ve lojistiğin mimarisini değiştirmiştir. Limanlar artık yalnızca yük aktarma noktaları değil; enerji yönetimi, veri işleme, emisyon azaltımı, güvenlik ve dayanıklılık eksenlerinde çalışan çok katmanlı akıllı altyapılar hâline gelmektedir. Küresel ticaretin yaklaşık %80’inin denizyoluyla taşındığı bir düzende rekabet gücü, dijital dönüşüme uyum hızına bağlıdır. Artan hacimler ve gemi boyutları, operasyon optimizasyonu ve maliyet düşüşü için ileri teknolojileri zorunlu kılmaktadır. COVID-19 sonrası dönemde dijital inovasyon rekabetin asli belirleyeni olurken, sahadaki pek çok terminalde süreçlerin hâlâ “manuel” akması dönüşüm ihtiyacının aciliyetini ortaya koymaktadır. Verimlilik, enerji tasarrufu ve iklim hedefleri kadar; savaş, afet ve salgın gibi şoklara karşı operasyon sürekliliğini korumak da dijitalleşmenin kritik gerekçesini oluşturmaktadır. Kısacası, akıllı limanlar hem bugünün performans gereksinimlerine hem de yarının belirsizliklerine verilecek en rasyonel yanıttır.
Akıllı Liman Kavramının Ortaya Çıkışı
Endüstri 4.0 ile ivme kazanan dijitalleşme trendi, şehirlerin ve limanların da akıllı hale gelmesi kavramını doğurmuştur. “Akıllı Şehir” konseptinin bir izdüşümü olarak Akıllı Liman (Smart Port) kavramı hayatımıza girmiştir (Belmoukari, Audy & Forget, 2023). Akıllı limanlar, Endüstri 4.0’ın getirdiği yapay zekâ (AI), nesnelerin interneti (IoT), büyük veri, blockchain, 5G gibi yenilikçi teknolojileri liman operasyonlarına entegre ederek; hız, verimlilik, güvenlik ve sürdürülebilirlik konularında büyük iyileşmeler vaat etmektedir. Öyle ki, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarından 17 hedeften 10’unun Endüstri 4.0 teknolojileriyle geliştirilebileceği ve toplam 169 alt hedefin %70’inin bu sayede etkileneceği öngörülmüştür (Vinuesa et al., 2020). Bu bağlamda akıllı liman uygulamalarının yoksulluk, iklim değişikliği, doğal kaynakların korunması ve eşitsizlik gibi küresel sorunların çözümünde de önemli bir potansiyele sahip olduğu değerlendirilmektedir.
Günümüzde iklim krizi etkilerinin her geçen gün daha fazla hissedilmesi, limanların orta ve uzun vadede akıllı liman modeline geçişini adeta zorunlu kılmaktadır. Sera gazı emisyonlarını 2050’ye kadar net sıfıra indirme hedefi, ancak enerji verimliliği yüksek ve çevreci çözümler sunan akıllı limanlarla mümkün olabilecektir. Nitekim OECD’ye bağlı Uluslararası Taşımacılık Forumu (ITF) ekonomi uzmanlarından Prof. Dr. Olaf Merk, “yalnızca akıllı limanlar hayatta kalacaktır; çünkü akıllı liman demek zamanın, paranın ve doğal kaynakların israf edilmemesi demektir” ifadesiyle limancılığın dijital dönüşümünün kaçınılmaz olduğunu vurgulamıştır (Merk, 2016). Bu ifadeden hareketle, akıllı liman yaklaşımının iş süreçlerinin hızlanması, maliyetlerin azalması, verimlilik ve sürdürülebilirlik artışı gibi kriterlerle örtüştüğü; dolayısıyla geleceğin liman modeli olarak öne çıktığı açıktır.
Dijital Dönüşüm Aşamaları ve Liman Evrimi
Limanlardaki dijital dönüşüm, tarihsel olarak belli aşamalardan geçerek gerçekleşmiştir. Genel kabul gören bir yaklaşıma göre dönüşüm üç aşamada incelenir: 1) Kağıtsız işlemlere geçiş, 2) süreçlerin otomasyonu, 3) akıllı süreçlerin uygulanması. İlk aşamada limanlar evrak ve dokümantasyon işlemlerini dijital ortama taşıyarak verim kazanır (Min, Zhu & Jimenez, 2022). İkinci aşamada sensörler, ağlar ve yazılımlar vasıtasıyla ekipman ve operasyonlar otomatik hale getirilir. Nihai aşama olan akıllı süreçlerde ise yapay zekâ ve otonom sistemler devreye girerek insan müdahalesine gerek kalmadan gerçek zamanlı, kendini optimize eden bir liman işletmesi sağlanır.
Bir başka bakış açısı, limanların gelişimini beş nesil halinde ele almaktadır. İlk jenerasyon (1960 ve öncesi) izole ve yerel odaklı limanlar iken, sonraki dönemler genişletilmiş hizmet sunan bölgesel limanlar (1960-1980), konteynerleşme ile küresel lojistik ağların parçası olan limanlar (1980-1990) ve entegre tedarik zinciri yaklaşımını benimseyen modern limanlar (1990-2010) şeklinde ilerlemiştir. Beşinci nesil limanlar ise 2010’lardan itibaren gördüğümüz Akıllı Limanlar dönemidir (Karaś, 2022, p. 518). Bu dönemde limanlar, iç ve dış tüm paydaşlarla kesintisiz dijital bağlantılar kuran, yeşil liman dönüşümünü önceleyen, bilişim ve iletişim teknolojilerini derinlemesine kullanan esnek ve güvenilir yapılar haline gelmiştir. Yapılan çalışmalar, akıllı limanların önceki nesil limanlardan belirgin şekilde farklılaştığını ortaya koymaktadır. Örneğin Chen ve Molavi gibi araştırmacılar, akıllı bir limanın başarılı olabilmesi için sahip olması gereken başlıca özellikleri akıllı altyapı, iyi eğitimli personel, yüksek düzeyde otomasyon, nitelikli (vasıflı) işgücü ve güçlü çevresel farkındalık olarak tanımlamışlardır (Molavi, Lim & Race, 2019, p. 8). Bu çerçevede, akıllı liman konsepti sadece teknolojik yatırımları değil, aynı zamanda insan kaynağının yetkinliğini ve sürdürülebilirlik bilincini de içeren bütüncül bir dönüşümü ifade etmektedir.
Akıllı Limana Geçişte Gereksinimler ve Zorluklar
Dijital dönüşüm yolculuğunda limanlar pek çok yapısal engelle karşılaşabilmektedir. Özellikle geleneksel çalışma kültüründen akıllı sistemlere geçerken ortaya çıkan temel zorluklar şu şekilde özetlenebilir (Almeida, 2023, p. 550) :
» Düşük dijital olgunluk seviyesi: Birçok liman, dijital dönüşüme başlamak için gerekli altyapı ve deneyimden yoksundur.
» Standart işletim prosedürü eksikliği: Liman operasyonlarında yazılı ve standart süreçlerin olmaması dijital entegrasyonu güçleştirebilir.
» Reaktif planlama alışkanlığı: Proaktif ve tahmine dayalı planlama yerine anlık sorun çözme yaklaşımı, akıllı sistemlere geçişi engeller.
» Gümrük ve operasyonel darboğazlar: Yetersiz entegrasyon nedeniyle gümrük işlemleri veya diğer resmi süreçler verimliliği düşüren tıkanıklıklar yaratabilir.
» Ekipman yetersizlikleri ve bakım eksikleri: Eski veya yetersiz teknolojiye sahip ekipman ile planlı bakım kültürünün oturmaması, otomasyon verimini düşürür.
» İş sağlığı ve güvenliği riskleri: Mevcut işletme kültüründe iş güvenliği açıkları bulunması, yeni teknolojilerin sahada uygulanmasını zorlaştırabilir.
Liman yönetimlerinin, akıllı limanlara geçiş sürecinde karşılaştıkları engelleri aşabilmeleri için stratejik bir dönüşüm planı geliştirmeleri kaçınılmazdır. Literatürde, bu tür dönüşümlerin başarılı olabilmesi için dört ana öncelik başlığı öne çıkmaktadır: operasyonel verimlilik ve güvenilirliğin artırılması, çevresel sürdürülebilirlik hedeflerinin benimsenmesi, iklim değişikliğine ve doğal afetlere karşı dayanıklılık kazanılması, ve bölgesel işbirliği ile entegrasyonun güçlendirilmesi. Bu başlıklar, akıllı liman konseptinin hem teknik altyapı hem de yönetişim ve paydaş koordinasyonu boyutlarını kapsayan bütüncül yaklaşımını temsil etmektedir (Belmoukari et al., 2023; Almeida, 2023). Dönüşüm sürecinde küçük ama tutarlı adımlarla ilerlemek, veri toplama ve yönetimine öncelik vermek, tüm paydaşların değişimi benimsemesini sağlamak ve insan kaynağının becerilerini geliştirmek gibi adımlar da kritik başarı faktörleri olarak vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, teknolojik olduğu kadar organizasyonel bir dönüşümü temsil eden akıllı liman konsepti, bu yolculuğa çıkacak limanların üstesinden gelmesi gereken bir dizi meydan okumayı beraberinde getirmektedir.
Akıllı Limanların Temel Özellikleri ve Faydaları
Akıllı liman yaklaşımının nihai amacı, tüm liman paydaşlarının ihtiyaçlarını en verimli, şeffaf, güvenli ve sürdürülebilir şekilde karşılayacak bir ekosistem oluşturmaktır. Bu kapsamda akıllı limanların sağlayabileceği başlıca faydalar şöyle özetlenebilir (Belmoukari, Audy & Forget, 2023):
» Operasyonel Verimlilik: Liman operasyonlarının dijitalleştirilmesi sayesinde yük elleçleme, taşıma, depolama gibi süreçlerde hız ve verimlilik artar; bekleme süreleri ve işlem tekrarları azalır.
» Maliyet Tasarrufu ve Gelir Artışı: Otomasyon ve optimizasyon ile operasyonel maliyetler düşerken, artan işlem hızı ve kapasite kullanımı limanların gelir potansiyelini yükseltir.
» Hizmet Hızında Artış: Dijital sistemler, paydaşların bilgiye ve hizmete erişimini hızlandırarak müşteri taleplerine daha çabuk yanıt verilmesini mümkün kılar. Bu sayede gemilerin limanda kalış süreleri kısalırken tedarik zinciri genelinde zaman kazanımı sağlanır.
» Kağıtsız İşlemler ve Şeffaflık: Elektronik veri ve bilgi alışverişi ile evrak işlemleri dijital ortama taşınarak bürokrasi azaltılır. Tüm paydaşlar, ortak platformlar üzerinden yük ve gemi hareketlerine dair anlık bilgi alabildiği için süreçlerde şeffaflık artar.
» Süreç Optimizasyonu: Yükleme, boşaltma, istifleme, transfer gibi operasyonlar gerçek zamanlı veriler ile optimize edilir. Liman ekipmanlarının ve altyapısının anlık izlenmesi sayesinde yoğunluk yönetimi iyileşir, darboğazlar önlenir.
» Gerçek Zamanlı İzleme ve Tahmin: Yüklerin, gemilerin ve liman tesislerinin durumu anbean takip edilerek ihtiyaç duyulan hizmetler proaktif şekilde sunulur. Büyük veri analitiği ile talebe göre dinamik kaynak planlaması yapılabilir.
» Öngörülü Bakım: Vinç, RTG, AGV gibi kritik ekipmanlar sensörler yardımıyla izlenerek arıza veya bakım gereksinimleri önceden tahmin edilir. Bu sayede plansız arızalar en aza iner, bakım-onarım maliyetleri düşerken operasyonel süreklilik sağlanır.
» Hava ve Çevre Takibi: İleri sensör sistemleri ve veri analitiği ile olumsuz hava koşulları önceden tespit edilip gerekli önlemler alınabilir. Yine deniz suyu kalitesi ve kirlilik seviyeleri izlenerek çevre kazaları veya kirlilik durumlarında hızlı müdahale planları yapılabilir.
» Güvenli ve Sağlıklı İş Ortamı: Akıllı kameralar, sensörler ve otomasyon sistemleri sayesinde liman sahasında güvenlik artırılır. Örneğin, otonom veya uzaktan kontrollü araçlar ve ekipmanlar kullanılarak iş kazası riski azaltılır; tehlikeli bölgelerde drone ve robotlar ile denetim yapılarak çalışanların maruz kalabileceği riskler en aza indirilir. Ayrıca gerçek zamanlı uyarı sistemleri ile insan hatasından kaynaklanan kazaların önüne geçilir.
» Geliştirilmiş Güvenlik: Liman giriş-çıkışlarında biyometrik tanıma, RFID tabanlı otomatik kapı sistemleri ve benzeri teknolojiler kullanılarak yetkisiz erişimler engellenir, geçişler hızlandırılır. Siber güvenlik altyapılarıyla da bilgi sistemlerinin korunması sağlanarak operasyonların kesintisiz ve güvenli olması temin edilir.
Yukarıda sayılan faydalar, akıllı liman yatırımlarının geri dönüşünün birçok boyutta olacağına işaret etmektedir. Özellikle büyük veri ve yapay zekâ desteğiyle elde edilen öngörüler, hem iş süreçlerinin optimizasyonunu hem de daha güvenli ve sürdürülebilir bir liman işletmeciliğini mümkün kılmaktadır. Bu nedenle, akıllı liman konsepti sadece teknoloji trendlerine uyum sağlamak değil, aynı zamanda uzun vadede daha rekabetçi ve dirençli bir liman ekosistemi oluşturmak anlamına gelmektedir.
Akıllı Limanlarda Kullanılan Teknolojiler
Akıllı limanların omurgasını, çeşitli ileri teknolojiler ve bilgi sistemleri oluşturmaktadır. Liman operasyonlarının dijitalleşmesinde Liman Topluluk Sistemi (Port Community System – PCS), Terminal İşletim Sistemi (Terminal Operating System – TOS) ve Otomatik Kapı Sistemi (Automated Gate System – AGS) gibi bilgi sistemleri temel rol oynar (Rodrigue, 2018, sec. 3.2). Nitekim yapılan bir karşılaştırmalı araştırma, incelediği tüm akıllı limanlarda ortak olarak PCS, TOS ve AGS sistemlerinin kurulu olduğunu ortaya koymuştur. Bu sistemler; liman ekosistemindeki armatör, acente, forwarder, terminal operatörü, gümrük gibi tüm paydaşlar arasında veri alışverişini sağlamak, operasyonları entegre bir şekilde planlamak ve kapı giriş-çıkış işlemlerini hızlandırmak için kritik önem taşır. Örneğin PCS platformları limandaki farklı aktörleri tek noktada buluşturarak bilgi akışını gerçek zamanlı kılar, TOS yazılımları terminal operasyonlarının otomasyonunda omurga görevi görürken, AGS uygulamaları RFID ve OCR gibi teknolojilerle araç ve konteyner giriş işlemlerini hızlandırarak beklemeleri azaltır (Min, Zhu & Jimenez, 2022, p. 8).
Bunların yanı sıra, Endüstri 4.0 ile gelişip liman sektöründe uygulama alanı bulan birçok yenilikçi teknoloji akıllı liman altyapısının parçasıdır. Öne çıkan bazı teknoloji ve uygulama alanları şunlardır (Min, Zhu & Jimenez, 2022, p. 7).:
» Yapay Zekâ (AI): Geniş veri setlerinden öğrenerek insan benzeri kararlar alabilen yapay zekâ yazılımları, liman operasyonlarının optimizasyonunda kullanılır. Örneğin gemilerin en iyi rota planlamasının yapılması, limana varış zamanlarının tahmini, terminal ekipmanlarının dinamik olarak yönlendirilmesi gibi alanlarda AI destekli tahmin ve karar sistemleri mevcuttur. Yapay zekâ, liman içi trafik kontrolünden talep tahminine kadar pek çok konuda verimlilik ve doğruluk sağlamaktadır.
» Robotik ve Otonom Sistemler: Liman sahasında insan gücünü tamamlayan veya tamamen insanın yerini alan robotik sistemler verimliliği ve iş güvenliğini artırır.
Örneğin, yük elleçleme robotları, insansız otomatik yönlendirmeli araçlar (AGV) ve uzaktan kumandalı vinçler sayesinde 7/24 kesintisiz operasyon mümkündür. Ayrıca limanlarda otonom dronelar güvenlik ve denetim amaçlı kullanılmakta, sualtı robotları iskele ve gemi altı incelemelerini gerçekleştirebilmektedir. Bu sayede hem operasyon hızı artar hem de tehlikeli alanlarda insan yerine robotlar görev yaparak güvenlik sağlanır.
» Nesnelerin İnterneti (IoT): Sensör ve cihazların birbiriyle haberleşmesini sağlayan IoT teknolojisi, limanın her noktasından veri toplamayı mümkün kılar. Konteynerler, araçlar, ekipmanlar, rıhtım ve depolara yerleştirilen akıllı sensörler sayesinde konum, sıcaklık, nem, hareket gibi veriler gerçek zamanlı izlenir. Örneğin rıhtım duvarlarına yerleştirilen kamera ve IoT sensörleri gemi yanaşma süreçlerini takip ederek emniyeti artırır; konteyner içi sensörler hassas yüklerin durumunu izler. IoT, liman genelinde gerçek zamanlı görünürlük sağlayarak anormal durumların erken tespitine ve kaynakların verimli dağıtımına katkı sunar.
» Dijital İkiz: Fiziksel bir sistemin sanal bir kopyasını oluşturarak simülasyonlar yapmaya imkân veren dijital ikiz teknolojisi, liman planlamasında devrim niteliğindedir. Bir limanın veya operasyonun dijital ikizi oluşturularak, fiili uygulamaya geçmeden önce farklı senaryolar test edilebilir. Bu sayede olası hatalar ve riskler önceden görülerek önlem alınır, operasyonlar iyileştirilebilir. Örneğin yeni bir terminal dizaynının veya operasyon planının dijital ikiz üzerinde simülasyonu, gerçekte karşılaşılabilecek darboğazları öngörme imkânı sağlar.
» Büyük Veri Analitiği: Limanlarda sensörler, sistemler ve işlemlerden akan devasa verinin anlamlandırılması büyük veri teknolojileri ile mümkün olur. Yapılandırılmış ve yapılandırılmamış verilerin toplanması, dağıtık sistemlerde işlenmesi ve gelişmiş analiz teknikleriyle öngörülere dönüştürülmesi liman yöneticilerine destek sağlar. Örneğin geçmiş gemi operasyon verilerinin analiziyle rıhtım kullanım tahminleri yapılabilir, dış veri (hava durumu, piyasa koşulları vb.) entegre edilerek proaktif tedbirler alınabilir. Büyük veri analitiği, akıllı limanların öğrenen ve kendini optimize eden sistemler haline gelmesinin temel anahtarıdır.
» Blockchain: Blok zinciri teknolojisi, liman ekosisteminde güvenli ve şeffaf veri paylaşımı için önemli bir araçtır. Dağıtık defter yapısı sayesinde yükleme belgeleri, konşimento, tedarik zinciri izleme verileri gibi kritik bilgiler değiştirilemez ve izlenebilir biçimde kayıt altına alınır. Örneğin elektronik konşimento (eBL) uygulamaları blockchain üzerinde çalışarak evrak sahteciliğini önler ve işlemleri hızlandırır. Yine akıllı sözleşmeler yoluyla konteynerlerin otomatik serbest bırakılması veya ödemelerin şartlar gerçekleştiğinde anında yapılması mümkün hale gelir. Sonuçta blockchain, akıllı limanlarda güvenilir bir iş platformu oluşturur.
» Bulut ve Uç Bilişim: Liman operasyonlarından gelen verilerin depolanması, işlenmesi ve paylaşılmasında bulut bilişim çözümleri ölçeklenebilir ve esnek altyapı sunar. Birden çok paydaşın ortak platformlarda çalışması, büyük veri analizlerinin bulut tabanlı sistemlerde yapılması yaygın bir pratiktir. Uç (edge) bilişim ise verinin kaynağa en yakın noktada işlenmesini sağlayarak ağ üzerindeki yükü hafifletir ve gerçek zamanlı yanıt kabiliyetini artırır. IoT sensörlerinden gelen verilerin liman sahasında, örneğin bir terminal içinde yerel olarak işlenmesi sayesinde milisaniyelerin kritik olduğu emniyet veya operasyon kararlarında gecikme en aza indirgenir. Bulut ve uç bilişimin birlikte kullanımı, hem merkezi planlama hem de yerinde hızlı tepki gerektiren liman süreçleri için ideal bir dengedir.
» 5G Haberleşme: Beşinci nesil mobil iletişim teknolojisi, limanlar için yüksek bant genişliği ve ultra düşük gecikme süresi ile yeni bir dönem başlatmıştır. 5G altyapısı, liman sahasında otonom araçların güvenli bir şekilde çalışmasını, yüksek çözünürlüklü kamera görüntülerinin anlık iletimini ve birbiriyle iletişim kuran binlerce cihazın sorunsuz ağ bağlantısını mümkün kılar. Örneğin Çin’deki Tianjin Limanı’nda 5G destekli otonom kamyonlar (L4 seviye sürüş) başarıyla kullanılarak zorlu çalışma koşullarında sürücü kaynaklı aksamalar ortadan kaldırılmış, iş güvenliği riskleri azaltılmış ve operasyon verimliliği artırılmıştır. Benzer şekilde, uzaktan vinç operasyonları ve sürücüsüz ekipmanlar 5G sayesinde gerçek zamanlı kontrol edilebilmektedir.
Yukarıdaki teknolojiler, akıllı liman ekosisteminin yapı taşlarını oluşturur. Bu teknolojilerin başarılı bir şekilde bütünleştirilmesi sonucunda limanlar kendi kendini optimize eden, durumlara anında uyum sağlayabilen ve her koşulda güvenli bir hizmet sunabilen akıllı organizmalar haline gelir.
Sürdürülebilir Akıllı Limanlar
Akıllı liman konsepti, sürdürülebilirlik hedefleriyle de örtüşecek şekilde evrim geçirmektedir. Sürdürülebilir Akıllı Limanlar, enerji verimliliğini artırmak, yenilenebilir enerji kullanımını ve üretimini teşvik etmek, denizcilik sektörünün düşük karbonlu enerji geçişine katkı sağlamak ve yapay zekâ ile yeşil teknolojileri entegre etmek suretiyle hem verimli hem de çevre dostu limanlar olarak tanımlanmaktadır. İklim değişikliği etkilerinin giderek sertleştiği, pandemi ve doğal afet gibi beklenmedik durumların sıklaştığı bir dünyada, sürdürülebilir akıllı liman yaklaşımı limanların geleceğe hazırlanmasında kritik rol oynamaya başlamıştır. Bu yaklaşım doğrultusunda aşağıdaki öncelikler ön plana çıkmaktadır (Issa Zadeh, Esteban Perez, López-Gutiérrez & Fernández-Sánchez, 2023, p. 1):
» Karbon-Nötr Hedefler: 2050 yılı için konulan net sıfır emisyon hedeflerine ulaşmak amacıyla limanların ve lojistik zincirlerinin üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmesi, temiz enerji kullanımı ve enerji verimliliği uygulamalarını maksimum düzeye çıkarması gerekmektedir.
» Dijital Güvenlik ve Direnç: Lojistik ağlarda artan güvenlik problemlerine karşı caydırıcılık sağlamak için dijital teknolojilerin yoğun kullanımı önem kazanır. Akıllı limanlar, siber güvenlikten fiziksel güvenliğe kadar her alanda teknolojiyi kullanarak kesintisiz ve emniyetli bir işleyiş sunmalıdır.
» İş Sağlığı ve Güvenliği: Çalışanların sağlık ve güvenliğini en üst düzeye çıkarmak, sürdürülebilir bir operasyonun vazgeçilmez unsurudur. Akıllı limanlar, otomasyon ve uzaktan izleme sayesinde tehlikeli işleri minimize ederek güvenli çalışma ortamları yaratmayı hedefler.
» Enerji Optimizasyonu ve Yeşil Enerji: Fosil yakıtlara bağımlılığı azaltmak ve enerjide dışa bağımlı riskleri en aza indirmek için limanların enerjiyi optimum kullanması, kendi yenilenebilir enerji üretim kapasitesini geliştirmesi gereklidir. Örneğin liman sahasında güneş panelleri, rüzgâr türbinleri kurulumu gibi adımlarla yeşil enerjiye geçiş hızlanmaktadır.
» Yüksek Operasyonel Verim: Ticaretin hız kazanması ve tedarik zinciri güvenilirliğinin artması için liman operasyonlarının daha hızlı ve verimli hale gelmesi şarttır. Akıllı liman uygulamaları ile elleçleme hızlarının artırılması, gemi bekleme sürelerinin düşürülmesi ve kapasite kullanımının maksimize edilmesi sürdürülebilir lojistik ağlar için kritik önemdedir.
Görüldüğü üzere sürdürülebilirlik boyutu, akıllı liman vizyonunun merkezine yerleşmiş durumdadır. Bu yaklaşım, limanların sadece bugünün rekabet koşullarına değil, geleceğin çevresel ve toplumsal beklentilerine de yanıt verebilmesini amaçlamaktadır. Dolayısıyla akıllı liman projeleri planlanırken, uzun vadeli sürdürülebilirlik etkileri mutlaka göz önüne alınmalı; yeşil teknoloji yatırımları ve iklim dirençliliği stratejileri entegre bir şekilde yürütülmelidir.
Küresel Örnekler ve Pazar Trendleri
Akıllı liman dönüşümü dünya genelinde hız kazanmaktadır. Rotterdam, Anvers (Antwerp) ve Hamburg gibi büyük Avrupa limanları bu alanda öncü rol üstlenmiş; dijital dönüşüm projeleriyle operasyonel verimliliklerini önemli ölçüde artırmışlardır. Lider limanlardaki başarı, diğer pek çok limanı da benzer adımlar atmaya teşvik etmiştir. Bu kapsamda geliştirilen çeşitli yenilikçi uygulamalar bulunmaktadır. Örneğin Rotterdam Limanı’nda 2023 yılı başında devreye alınan Nextlogic platformu, iç suyolu (nehir taşımacılığı) operasyonlarını bütüncül bir şekilde planlayıp yönetmeyi amaçlayan entegre bir sistemdir. Nextlogic, bargeların (nehir gemilerinin) bekleme ve operasyon sürelerini optimize ederek liman genelinde verimlilik sağlamaktadır. Uygulamanın devreye girmesinden birkaç ay sonra, Rotterdam’da iç su taşımacılığı hacminin yaklaşık %60’ı, toplam liman operasyon hacminin %76’sı ve depo hacminin %30’u bu entegre sisteme dâhil olmuştur. Bu yüksek katılım oranı, Nextlogic’in kısa sürede geleneksel işleyişi kökten değiştirmeye başladığını göstermektedir. Tamamen dijital bir planlama aracı olan Nextlogic sayesinde, Rotterdam Limanı iç suyolu taşımasında daha hızlı, verimli ve öngörülebilir bir süreç elde etmeyi başarmıştır. Bu proje, liman sektöründeki dijital dönüşümün öncü örneklerinden biri olarak dikkat çekmektedir (Port of Rotterdam Authority, 2023, para. 3). Benzer şekilde, Anvers Limanı’nın liman sahasında güvenlik denetimleri için otonom dronlar kullanmaya başlaması, akıllı liman uygulamalarına örnek gösterilebilir. ABD’de Los Angeles Limanı ve Asya’da Singapur Limanı gibi dünyanın önde gelen limanları da yapay zekâ destekli planlama sistemleri, blockchain tabanlı tedarik zinciri platformları, otonom terminal ekipmanları gibi uygulamalarla akıllı liman dönüşümlerini hızlandırmaktadır. Bu küresel eğilim, akıllı liman teknolojilerinin her coğrafyada limancılık sektörünün ayrılmaz bir parçası haline gelmekte olduğunu ortaya koymaktadır (Seatrade Maritime, 2023, para. 1).
Akıllı limanlara yönelik artan ilgi ve yatırım, pazar araştırmalarına da yansımaktadır. 2022 yılında yaklaşık 2,68 milyar dolar seviyesinde olan küresel akıllı liman teknolojileri pazarının, önümüzdeki on yıl içinde çarpıcı bir büyüme göstererek 2032 yılında 25,11 milyar dolar seviyesine ulaşacağı öngörülmektedir (Precedence Research, 2023). Bu projeksiyon, akıllı liman çözümlerine yapılan yatırımların katlanarak artacağına işaret etmektedir. Liman işletmecileri, verimlilik ve sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmak adına dijital altyapı ve ekipman yatırımlarını her yıl artırmaktadır. Bu bağlamda, özellikle yazılım sistemleri, otomasyon ekipmanları, sensör ve ağ altyapıları gibi kalemlere talep büyümektedir.
Türkiye’de Akıllı Limanlara Geçiş: Mevcut Durum, Fırsatlar ve Zorluklar
Türkiye, stratejik coğrafi konumu ve artan dış ticaret hacmiyle Doğu Akdeniz’in en önemli lojistik merkezlerinden biridir. Ancak küresel ölçekte hız kazanan akıllı liman dönüşümüne kıyasla Türkiye limanlarının dijitalleşme seviyesi hâlâ gelişim sürecindedir. Çoğu limanda operasyonların önemli bir bölümü manuel ya da kısmen dijital sistemlerle yürütülmekte, bu da otomasyon, veri yönetimi ve entegrasyon eksikliklerinin rekabet gücünü sınırladığını göstermektedir (Özkanlı, 2017, s. 8).
» Dijitalleşme Düzeyi ve Teknolojik Altyapı: TÜRKLİM (2024a) verilerine göre Türkiye’de faal 194 ticari limanın yalnızca sınırlı bir kısmı tam entegre Terminal Operasyon Sistemleri (TOS), Liman Topluluk Sistemi PCS) veya Otomatik Kapı Sistemleri (AGS) kullanmaktadır. Büyük ölçekli konteyner limanlarında (ör. YILPORT, MIP, DP World-Evyap) dijital sistemlerin yaygınlaşmasına karşın, genel kargo ve dökme yük terminallerinde bu oran düşüktür. Tam otomasyonlu liman henüz bulunmamakla birlikte yarı otomasyon ve sensör tabanlı izleme sistemleri hızla yayılmaktadır (Yorulmaz, Taş & Eyit, 2022, p. 45). Ayrıca Türkiye’de Asyaport başta olmak üzere birçok liman, çevrimiçi ardiye ve VGM sorgulama, konteyner takibi, e-fatura ve rıhtım planı erişimi gibi dijital hizmetler sunmaktadır (Yorulmaz, Taş & Eyit, 2022, p. 299).
» Yeşil Dönüşümle Entegrasyon: “Yeşil liman” konsepti “Akıllı Liman” konseptinin ayrılmaz bir parçasıdır. Uluslararası Denizcilik Örgütü-IMO ve Avrupa Birliği de denizcilik sektörünün günümüz gerekliliklerine uyumu yönündeki politika ve stratejilerinde bunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda Türkiye’nin de akıllı liman stratejisi, Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakat ve FuelEU Maritime hedefleriyle uyumludur. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın Net Sıfır 2053 Ulaşım ve Lojistik Ana Planı kapsamında limanlarda Onshore Power Supply (OPS), yenilenebilir enerji kullanımı ve karbon izleme sistemleri öncelikli yatırım alanlarıdır (Doğan, 2025, p. 170), (T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 2022, p. 28) . Nitekim, Tekirdağ, Ambarlı, Mersin ve Aliağa limanlarında pilot uygulamalar başlatılmıştır.
» Kurumsal ve İnsan Kaynağı Boyutu: Akıllı liman dönüşümünün başarısı yalnızca teknolojik altyapı yatırımlarına değil, aynı zamanda insan kaynağının niteliksel dönüşümüne de bağlıdır. Limanlarda dijital sistemlerin etkin kullanılabilmesi, veri temelli karar alma kültürünün yerleşmesi ve siber güvenlik bilincinin yaygınlaşması, çalışanların yetkinliğiyle doğrudan ilişkilidir. Bu doğrultuda TÜRKLİM Liman Akademisi, sektördeki dijital dönüşümü desteklemek amacıyla “Dijital Terminal Operatörü” ve “Enerji Verimliliği Uzmanı” gibi yeni meslek profillerine yönelik eğitim programları geliştirmektedir. Söz konusu programlar, Türk liman işgücünün Endüstri 4.0 ekosistemine uyumunu hızlandırmakta ve sürdürülebilir kurumsal kapasite oluşturulmasına katkı sunmaktadır. Ayrıca liman yöneticilerinin veri analitiği, yapay zekâ uygulamaları ve siber güvenlik konularında yetkinlik kazanması, akıllı liman dönüşümünün uzun vadeli sürdürülebilirliğini güçlendirmektedir (Doğan, 2025, s. 4). TÜRKLİM, liman yöneticilerinin veri temelli karar alma ve siber güvenlik konularında geliştirilmesini ve dönüşümün kurumsal sürdürülebilirliğini desteklemektedir.
» Politika ve Yatırım Perspektifi: Türkiye’nin akıllı liman vizyonunun başarısı, ulusal dijital liman stratejisinin oluşturulmasına bağlıdır. Avrupa’daki örneklerde olduğu gibi (Rotterdam, Hamburg, Valencia) kamu-özel işbirliği modelleri ve Ar-Ge teşvikleriyle liman veri platformlarının ortak standartta entegre edilmesi gerekmektedir. 2025–2030 döneminde liman bilgi sistemleri, otonom araçlar, enerji optimizasyonu ve siber güvenlik yatırımlarının kamu destekli fonlarla hızlanması beklenmektedir (UNCTAD, 2024, p. 52) .
» Genel Değerlendirme: Türkiye, coğrafi üstünlüğünü dijital rekabete dönüştürme potansiyeline sahiptir. Dijitalleşme, yeşil dönüşüm ve insan kaynağı gelişimi eş zamanlı yürütüldüğünde, ülkemiz Akdeniz ve Karadeniz havzasında akıllı liman ekosisteminin bölgesel lideri konumuna yükselebilir. TÜRKLİM’in aktif katılım sağladığı ZEPT (Zero Emission Ports Türkiye) projeleri bu yönde atılmış somut adımlar olarak öne çıkmaktadır.
Türkiye açısından bakıldığında, bu büyüyen pastadan pay alabilmek ve yerli teknolojiler geliştirmek stratejik önem taşımaktadır. Ülkemizin akıllı liman altyapılarına yönelik yatırımlardan hak ettiği payı alabilmesi için, sektörün ihtiyaç duyduğu ürün ve hizmetleri üreten şirketlerin desteklenmesi kritik bir adımdır. Nitekim devlet teşvikleri ve özel sektör girişimleriyle bu alanda faaliyet gösteren start-up’ların ortaya çıkması, geleceğin Türk liman teknolojileri ekosistemi için belirleyici olacaktır. Küresel pazarın büyüklüğü dikkate alındığında, zamanında atılacak adımlar hem ekonomik fırsatlar sunacak hem de Türkiye limanlarının rekabet gücünü artıracaktır.
Sonuç ve Öneriler
Son yıllarda yaşanan ticaret savaşları, 2021’de Süveyş Kanalı’nın Ever Given gemisiyle tıkanması gibi olaylar ve COVID-19 pandemisi, küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığını gözler önüne sermiştir. Özellikle pandemiyle birlikte “istenilen ürüne istenilen zamanda ve kabul edilebilir maliyetle ulaşabilme” kavramı kritik bir hal almıştır. Bu yeni gerçeklik, liman ve lojistik altyapılarının sadece verimli değil, aynı zamanda kesintisiz ve öngörülebilir olmasının önemini vurgulamaktadır. Diğer yandan iklim kriziyle mücadele kapsamında belirlenen 2050 emisyon hedeflerine ulaşmak, gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakma sorumluluğunun bir parçasıdır. Liman sektörü, hem ticaretin aksamadan sürmesi hem de sürdürülebilirlik hedeflerinin yakalanması noktasında bu büyük resimde kilit bir role sahiptir. Türkiye, coğrafi konumu gereği Doğu ile Batı arasında bir lojistik köprü işlevi görmektedir. Ülkemizin bu avantajı kullanarak üretim ve ticaret merkezi olma hedefi, büyük ölçüde lojistik ağlarımızın performansına bağlıdır. Küresel pazarda Türk ürünlerinin tercih edilebilir olması; kalite, teslimat süresi, fiyat dengesi kadar, bu ürünlerin taşındığı liman ve lojistik ağlarının güvenilirliği ve verimliliğine bağlıdır. Dolayısıyla güvenilir, sürdürülebilir (çevreci), yenilenebilir enerjiyi kullanan, verimli ve dış şoklara dayanıklı akıllı limanlar kurmak, Türkiye’nin lojistikte üst lige çıkması için bir zorunluluktur. Bu hedef doğrultusunda vakit kaybetmeden mevcut limanlarımızın Akıllı Liman 4.0 ve devamında Akıllı Liman 5.0 dönüşümlerine başlanması gerekmektedir. Erken aksiyon almak, gelecekte var olabilmenin ve küresel tedarik zincirlerinde söz sahibi olabilmenin anahtarıdır.
Öte yandan, Türkiye deprem kuşağında yer alan bir ülke olup son yıllarda iklim değişikliği kaynaklı şiddetli fırtına, sel gibi afetlerle de karşılaşmaktadır. Bu gerçekler ışığında, limanlarımızın doğal afetlere dirençli (resilient) hale getirilmesi büyük önem taşır. Yeni inşa edilecek limanlarda akıllı ve dayanıklı tasarımlar kullanılmalı, mevcut liman altyapıları ise afetlere karşı güçlendirilmelidir. Bu sayede, beklenmeyen durumlar karşısında bile Türkiye’nin lojistik ağları güvenilirliğini koruyacak; ticaretimiz kesintiye uğramadan devam edebilecektir.
Sonuç olarak, akıllı limanlara geçiş sadece teknolojik bir yenilik değil, ülkemizin ekonomik ve stratejik geleceğine yapılmış bir yatırımdır. Sektör profesyonellerinin, kamu otoritelerinin ve teknoloji sağlayıcılarının işbirliği içinde çalışarak “Sürdürülebilir Akıllı Liman” vizyonunu gerçeğe dönüştürmesi, Türkiye’nin küresel lojistik rekabetinde bir adım öne çıkmasını sağlayacaktır. Bu dönüşümü gerçekleştiren limanlar, hem bölgesel hem de küresel ölçekte tercih edilen, yüksek katma değerli ve dirençli lojistik merkezler olarak ülke ekonomisine uzun vadeli katkı sunacaktır. Sonraki adım, bu vizyonun bir an önce somut eylem planlarına dönüştürülmesi ve adım adım hayata geçirilmesidir. Unutulmamalıdır ki “yalnızca akıllı limanlar hayatta kalacaktır”, dolayısıyla geleceğin limanlarına yatırım yapmak bugünden geleceğe yapılan en akıllı yatırım olacaktır.
Kaynakça
1- Oral, E. Z. (n.d.). Geçmişten günümüze Anadolu limanları. TÜRKLİM.
2- Moore, G. E. (1965, 19 Nisan). Cramming more components onto integrated circuits. Electronics,
38(8), 114-117
3- Belmoukari, B., Audy, J.-F., & Forget, P. (2023). Smart port: a systematic literature review. European
Transport Research Review, 15(4).
4- Vinuesa, R., Azizpour, H., Leite, I., Balaam, M., Dignum, V., Domisch, S., Felländer, A., Langhans, S.,
Tegmark, M., & Fuso Nerini, F. (2019). The role of artificial intelligence in achieving the Sustainable Development Goals. Nature Communications, 10(3778). Retrieved from https://www.nature.com/articles/
s41467-019-14108-y
5- Merk, O. (2016, June 15). Smart ports are the only ports that will survive. Daily Logistic. Retrieved
from https://dailylogistic.com/smart-port/
6- Min, H., Zhu, Q., & Jimenez, M. (2022). Developing a smart port architecture and essential elements. Sustainability, 14(8), 4557.Retrived from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8864449/
pdf/41278_2022_Article_211.pdf
7- Karaś, A. (2022). Conceptualization of smart ports: Towards a smart port taxonomical framework.
European Research Studies Journal, XXV(2), 517-535.
8- Molavi, A., Lim, G. J., & Race, B. (2019). A framework for building a smart port and Smart Port Index.
International Journal of Sustainable Transportation.
9- Almeida, F. (2023). Challenges in the Digital Transformation of Ports. Businesses, 3 (4), 548-568.
10- Belmoukari, B., Audy, J.-F., & Forget, P. (2023). Smart port: A systematic literature review. European
Transport Research Review, 15(4).
11- Belmoukari, B., Audy, J.-F., & Forget, P. (2023). Smart port: a systematic literature review. European
Transport Research Review, 15(4), Article 4.
12- Rodrigue, J.-P. (2018). Chapter 3.2 – The Digital Transformation of Ports. In Port Economics, Management and Policy. Retrieved from https://porteconomicsmanagement.org/
13- Issa Zadeh, S. B., Esteban Pérez, M. D., López-Gutiérrez, J.-S., & Fernández-Sánchez, G. (2023). Optimizing smart energy infrastructure in smart ports: A systematic scoping review of carbon footprint
reduction. Journal of Marine Science and Engineering, 11(10), 1921. Retrieved from https://www.mdpi.
com/2077-1312/11/10/1921
14- Port of Rotterdam Authority. (2023, January 18). Nextlogic moves to standard service provision. Retrieved from https://www.portofrotterdam.com/en/news-and-press-releases/nextlogic-moves-to-standard-service-provision
15- Seatrade Maritime. (2023, May 8). Antwerp-Bruges launches port management drone network.
Retrieved from https://www.seatrade-maritime.com/ports-logistics/antwerp-bruges-launches-port-management-drone-network
16- Precedence Research. (2023, November 1). Smart Port Market Will Grow at CAGR of 25.09% by 2032.
Retrieved from https://www.precedenceresearch.com/press-release/smart-port-market
17- Özkanlı, A. (2017). Digitalization Roadmap for Turkish Seaports. DergiPark. Retrieved from https://
dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1027288
18- Yorulmaz, M., Taş, A., & Eyit, B. (2022). Akıllı limanlar ve Türkiye’deki limanların dijital teknoloji
uygulamaları. The Journal of Social Science, 6(11), 43-59. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/
download/article-file/2168907
19- Yorulmaz, M., Taş, A. ve Eyit, B. (2022). Akıllı limanlar ve Türkiye’deki limanların dijital teknoloji
uygulamaları. The Journal of Social Science, 6(11), 43-59.
20- Doğan, F. (2025). Türk limanlarında gemilere sahilden elektrik sağlanması (Cold Ironing / On-Shore
Power Supply – OPS): Tanımlar, uluslararası ve ulusal mevzuat, uyum eksiklikleri ve stratejik çözüm
önerileri. Ulaştırma ve Altyapı, 2(2), 166-192.
21- T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2022). 2053 Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı. Ankara: T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. Retrieved from https://www.uab.gov.tr/uploads/pages/bakanlik-yayinlari/20221025-2053-ulastirma-ve-lojistik-ana-plani-tr.pdf
22- Doğan, F. (2025, Temmuz-Eylül). Türklim E-Dergi 11. Sayı. Türkiye Liman İşletmecileri Derneği.
Retrieved from https://edergi.turklim.org/11.sayi-faruk-dogan.html
23- United Nations Conference on Trade and Development. (2024). Trade and Development Report
2024: Rethinking development in the age of discontent. Geneva: UNCTAD. Retrieved from https://digitallibrary.un.org/record/4064847/files/UNCTAD_TDR_2024-EN.pdf
