Açık denizlerdeki biyolojik çeşitliliği korumayı hedefleyen ve küresel ölçekte önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilen Açık Denizler Antlaşması, yürürlüğe girdi. Anlaşma, ülkelerin aşırı avlanma ve ekosistem tahribatı gibi tehditlerle mücadele etmesini amaçlarken, 2030 yılına kadar okyanusların en az yüzde 30’unun koruma altına alınması için bağlayıcı bir hukuki çerçeve oluşturuyor.
Birleşmiş Milletler çatısı altında Ulusal Yetki Alanlarının Ötesindeki Biyoçeşitlilik (BBNJ) adıyla bilinen anlaşma, yaklaşık 15 yıl süren müzakerelerin ardından Mart 2023’te kabul edilmişti. Düzenleme, bugüne kadar büyük ölçüde kontrol ve koruma dışında kalan uluslararası sularda, küresel ölçekte deniz koruma alanları oluşturulmasının önünü açıyor.
Anlaşmanın hazırlık sürecinde görev alan Avustralya Dışişleri Bakanlığı Birinci Müsteşarı Adam McCarthy, uluslararası suların dünya okyanuslarının yaklaşık üçte ikisini ve gezegen yüzeyinin yarısını kapsadığını belirterek, bu alanların ilk kez kapsamlı bir hukuki rejime kavuştuğunu vurguladı.
BBNJ Antlaşması, 19 Eylül 2025’te gerekli olan 60 ülkenin onayına ulaşmasının ardından yürürlüğe girdi. Kısa sürede onaylayan ülke sayısı 80’i aşarken, Çin, Brezilya ve Japonya da anlaşmaya taraf oldu. İngiltere ve Avustralya’nın da yakın dönemde onay sürecini tamamlaması bekleniyor. Amerika Birleşik Devletleri ise anlaşmayı imzalamış olmasına rağmen henüz onaylamış değil.
Çevre örgütlerinin oluşturduğu Açık Denizler İttifakı’nın direktörü Rebecca Hubbard, anlaşmanın etkili olabilmesi için mümkün olan en geniş küresel katılımın sağlanmasının kritik olduğunu belirterek, nihai hedefin tüm Birleşmiş Milletler üyesi ülkelerin antlaşmayı onaylaması olduğunu ifade etti.
Anlaşma kapsamında ülkeler, okyanus ekosistemlerini etkileyen faaliyetler için çevresel etki değerlendirmeleri yapmakla yükümlü olacak. Ayrıca biyoteknoloji gibi alanlarda kullanılan deniz genetik kaynaklarından elde edilen kazanımların daha adil paylaşılmasını amaçlayan mekanizmalar da hayata geçirilecek. Bu yönüyle düzenleme, “mavi ekonomi”nin küresel ölçekte daha dengeli bir yapıya kavuşmasını hedefliyor.
Çevreciler, 2030’a kadar okyanusların yüzde 30’unu koruma altına almayı amaçlayan “30’a 30” hedefine ulaşmak için dünya genelinde 190 binden fazla yeni deniz koruma alanına ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Günümüzde ise okyanusların yalnızca yaklaşık yüzde 8’i, yani 29 milyon kilometrekarelik alan koruma statüsünde bulunuyor.
Öte yandan uzmanlar, Açık Denizler Antlaşması’nın deniz ortamını tehdit eden tüm faaliyetleri kapsamadığına dikkat çekiyor. Okyanus tabanında mineral kaynaklarına yönelik madencilik faaliyetlerinin, Uluslararası Deniz Tabanı Otoritesi’nin (ISA) yetki alanında kalmaya devam ettiği ve bu konunun BBNJ kapsamında ele alınmadığı belirtiliyor.
Açık Denizler Antlaşması, uluslararası sularda çevresel yönetişim açısından önemli bir adım olarak görülürken, okyanusların karşı karşıya olduğu küresel tehditlerle mücadelede uzun vadeli bir sürecin başlangıcı olarak değerlendiriliyor.
